Демилгелер Келечек муунга инвестициялоо «Көчмө өнүгүү борбору»

04.02.2015

С.А.Копытко: Баарлашуу балага тамак сыяктуу эле зарыл

Бала менен баарлашуу

 

Светлана Анатольевна Копытко, "Дар" жеке мектебинин директору

 

 

 

Баарлашуу балага тамак сыяктуу эле зарыл экени азыр талашсыз акыйкат болуп калды. Толук баалуу тамак-ашты жана мыкты медициналык багууну алган, бирок чоң киши менен туруктуу карым-катышы болбогон наристе психикалык жактан гана эмес, ошондой эле денебой жактан начар өнүгөт: анын бою өспөйт, арыктайт, жашоого кызыгуусун жоготот.

 

«Көйгөйлүү», «тартипсиз», «тил укпаган» жана «тажаткыр» балдар, «тартынчакак», «түнт» же «бактысыз» балдар сыяктуу эле – дайыма үй-бүлөдө туура эмес түзүлгөн мамилелердин натыйжасы.

 

Балдарга жана алардын ата-энелерине психологиялык жардамдын дүйнөлүк практикасы, эгерде үй-бүлөдө баарлашуунун жагымдуу стилин калыбына келтирүүгө мүмкүн болсо, кала берсе тарбиялоонун өтө татаал көйгөйлөрүн чечүүгө боло тургандыгын көрсөттү.

 

Адистер ата-эненин өз ара аракеттеринин стили баланын акыл-эсине өзүнөн өзү «жазылып» (элестеп) калат деген тыянакка келген. Бул өтө эрте, али мектепке чейинки куракта жана, эреже катары, түшүнүп-түшүнбөстөн болуп өтөт.

 

Чоң киши болгондо, адам аны боло турган катары кайра кайталайт. Ошентип, баарлашуунун стилин социалдык мурастоо муундан муунга өтөт: ата-энелердин көпчүлүгү алардын өздөрүн бала чагында кандай тарбиялаган болсо, өз балдарын ошондой тарбиялайт.

 

«Мени эч ким эркелеткен эмес, бирок эчтеке эмес, чоңойдум», – дейт атасы дал өзү зарыл деп эсептебеген адам болуп өсүп-чоңойгонун жана баласын тарбиялаганды, ага мээрим төгүү менен мамиле кылганды билбегенин байкабай.

 

Ата-энелердин башка бир бөлүгү туура тарбиялоо эмнеде турганын аздыр-көптүр аңдап түшүнөт, бирок иш жүзүнө келгенде эмне кылышты билбейт.

 

Ата-энелер төмөнкүдөй бир принципти карманууга тийиш, аны сактамайынча бала менен мамиле түзүүнүн бардык аракеттери ийгиликсиз болуп чыгат. Ал биз үчүн таяныч чекит болуп саналат. Бул принцип – сөзсүз кабыл алуу. Бул эмнени билдирет?

 

Баланы сөзсүз кабыл алуу – ал татынакай, акылдуу, жөндөмдүү, отличник, жардамчы болгондугу жана башкалар үчүн эмес, жөн гана ал бар турганы үчүн аны жакшы көрүү дегендикти билдирет.

 

Көп учурда ата-энеден балага же кызга карата төмөнкүдөй сөздөрдү угууга болот: «Эгерде сен жакшы бала (кыз) болсоң, анда мен сени жакшы көрөм». Же: «Сен ... (жалкоолукту, мушташканды, оройлукту) токтотуп, ... (жакшы окуп, үйгө жардам берип, айткан тилди угуп) баштамайынча, мени эркелетет деп күтпө)».

 

Назар салып көрөлүчү: бул фразаларда балага аны шарттуу түрдө кабыл алаарын, «эгерде ал тилди укса гана...» жакшы көрөм (же жакшы көрүп калам) деп тикелей билдиришет. Адамга карата шарттуу, баалап мамиле кылуу биздин маданиятка мүнөздүү. Мындай мамиле адамдардын аң-сезимине да кыттай куюлат.

 

Төмөнкүдөй мыйзам ченемдүүлүктү ким билбейт: баланы канчалык көп урушса, ал ошончолук жаман болуп калат. Эмне үчүн мындай болот? Анткени баланы тарбиялоо – бул дегеле машыктыруу эмес. Ата-энелер балдардын шарттуу рефлекстерин иштеп чыгуу үчүн гана жашабайт.

 

Мээримге, кимдир-бирөөнө таандык болууга, башкача айтканда, башка бирөөнө керектүү болууга муктаждык адамдык фундаменталдуу муктаждыктардын бири экенин психологдор далилдеп чыккан. Аны канааттандыруу – баланын ойдогудай өнүгүшүнүн зарыл шарты. Бул муктаждык сиз балага ал сиз үчүн кымбат, керектүү, маанилүү экенин, ал жөн гана жакшы киши экенин билдиргенде канааттандырылат. Мындай билдирүүлөр мээрим төгүп кароодо, эркелетип сылап-сыйпоодо, төмөнкүдөй тике айтылган сөздөрдө турат: «Сен бул дүйнөгө жаралганыңдын өзү эле кандай жакшы», «Мен сени көргөнүмө кубанычтамын», «Мен сени жакшы көрөм», «Мен сенин үйдө жүргөнүңдү жакшы көрөм», «Биз баарыбыз чогуу болгонубуз мага жагат...».

 

Ата-эне балага канчалык ачууланса, аны урушса, обу жок сындаса, ал «Мени жаман көрүшөт» деген тыянакка ошончолук тез келет. Ата-эненин «Мен сен жөнүндө камкордук көрүп жатпаймбы» же «Сенин эле жыргалчылыгың үчүн» деген сыяктуу далилдерин бала кулактын сыртынан кетирет. Тагыраак айтканда, алар сөздөрдүн маанисин эмес, сөздөрдүн өзүн гана угат. Алардын өзүнүн эмоциялык кабылдоосу бар. Үндүн чыгышы сөзгө караганда маанилүү жана ал канчалык катуу, ачууланып же жөн гана сүрдүү чыкса, анда келип чыккан тыянак дайыма бир жактуу: «Мени жаман көрүшөт, мени кабылдагысы келбейт». Кээде бул бала үчүн сөз бойдон гана калбастан, ал өзүн жаман, «ойдогудай эмес», бактысыз деп сезишине алып келиши мүмкүн.

 

 

КӨП УЧУРДА АТА-ЭНЕЛЕР МЫНДАЙ ДЕП СУРАЙТ:

 

«Эгерде мен баланы кабыл алсам, бул мен ага эч качан ачууланууга тийиш эмесмин дегендикти билдиреби?»

 

Жооп берем. Жок, андай эмес. Эч бир учурда ачууңду жашырууга, анын үстүнө топтоп жүрө берүүгө болбойт. Аларды айтуу керек, бирок өзгөчө түрдө айтуу керек. Бул жөнүндө биз кийинчерээк сөз кылабыз. Ал эми азырынча сиздердин көңүлүңүздөрдү төмөнкүдөй эрежелерге бурмакчымын:

 

Бүтүндөй алганда, баланын өзүнө эмес, баланын айрым аракеттерине өз «нааразычылыгыңызды» билдирүүгө болот.

 

Баланын сезимдери канчалык ойдогудай эмес же «жол берилгис» болгонуна карабастан, аларды эмес, баланын кылык-жоругун айыптоого болот.

 

Баланын кылык-жоругуна дайыма эле нааразылык көрсөтө берүүгө болбойт, антпесе ал баланы кабалдабай калууга алып келет.

 

Бир нече практикалык кеңештер:

 

1. Карап көрүңүз, сиз баланы канчалык кабылдай аласыз. Бул үчүн бир күндүн (ал эми эң жакшысы эки-үч күндүн) ичинде сиз балаңызга канча жолу эмоциялык жактан оң сөздөр (кубанычтуу саламдашуу, кубаттоо, колдоо) жана канча терс сөздөр (жемелөө, сын-пикир айтуу) менен кайрылганыңызды эсептөөгө аракет кылыңыз. Эгерде оң сөздөрдүн саны терс сөздөрдүн санына барабар же андан ашык болсо, анда сизде баарлашуу жагынан бардыгы эле ордунда эмес.

 

2. Көзүңүздү бир мүнөткө жумуңуз да, өзүңүздүн мыкты досуңузду жолуктуруп жатам деп элестетиңиз. Сиз ага кубанычта экениңизди, сиз үчүн ал кымбат жана жакын экенин кантип көрсөтөсүз? Эми болсо бул өз балаңыз деп элестетиңиз: мына ал мектептен үйгө кайтып келди жана сиз аны көргөнүңө кубанычта экениңизди көрсөтөсүз. Элестеттиңизби? Эми сизге муну иш жүзүндө жасоо жеңил болот, эч кандай башка сөздүн жана суроолордун кереги жок. Эгерде сиз жолугушууну бир нече мүнөт бою ушул эле калыпта уланта алсаңыз, дурус. Ушул мүнөттөрдүн ичинде аны «бузуп алам» коркпоңуз, анын таптакыр кажети жок.

 

3. Балаңызды күнүнө бери болгондо төрт жолу кучактаңыз (демейки эртең мененки саламдашуу жана уктаар алдында бетинен өөп коюу эсепке кирбейт).

 

Эскертүү: Ушул эле нерселерди үй-бүлөнүн эрезеге жеткен мүчөлөрүнө карата жасоо жаман болбойт.

 

Акыркы жаңылыктар

27.02.2020

«Күттүргөн жаз» поэзия кечеси аншлаг менен өттү

21-февралда Т.Сатылганов атындагы Кыргыз Улуттук Филармониянын Кичи залында «Күттүргөн жаз» аталыштагы поэзия кечеси болуп өттү. Кече акындар Бактыгүл Курманалиеванын, Айсалкын Сыдыкбекованын жана Турдубек Токтосуновдун чыгармачылыгына арналды. «Күттүргөн жаз» поэзия кечеси сахнанын улуттук колориттеги жасалагасы менен өзгөчөлөнүп, аны акын Алтынбек Исмаилов алып барды. Иш-чаранын башында авторлор А.Сыдыкбекова Т.Токтосунов Б.Курманалиева жаз ...
25.02.2020

Кадамжайдагы мектептерде балдардын тамак ашына сатып алуу боюнча салыштыруу жана сурамжылоо жүргүзүлдү

«Р.Отунбаеванын демилгеси» эл аралык коомдук фонду 2014-жылдан бери БУУ бүткүл Дүйнөлүк Азык Түлүк Программасынын “Кыргыз Республикасында башталгыч мектептерге тамак-аш программасын оптималдаштыруу” программасынын алкагында иш алып барып келет. 24-февралда Фонддун эксперттери Кадам Жай районундагы (Баткен облусу) мектептердин тамак ашына сатып алуу процессин карап чыгып, өз алдынча сатып алуу жүргүзүп жаткан мектептердин ишмердигине ...
25.02.2020

Түркия мектепке чейинки билим берүү чөйрөсүндөгү тажрыйбасы менен бөлүшүүдө. 2-бөлүк

16-февралдан 18-февралга чейинки сапардын программасы жөнүндө материалдын биринчи бөлүгү мурдагы макалада, шилтеме боюнча: https://roza.kg/ 19-февралда делегация Кучукчекмедже Муниципалитетиндеги “Папатия” балдар бакчасына барды, ал, башкаларга салыштырганда, чоң аянтка ээ. Балдар бакчасынын аймагында кемпинг үчүн участоктор, өрдөктөрдү, коендорду жана башкаларды багуу үчүн участоктор, өсүмдүктөрдү өстүрүү үчүн участоктор бар жана кала берсе ...
21.02.2020

КР мектепке чейинки билим берүү тутумунун өкүлдөрү Түркияда таанышуу сапары менен жүрөт

«Роза Отунбаеванын демилгеси» Эл аралык коомдук фондунун «Жайлоо өнүгүү борборлору», долбоорунун 2019-жылдагы ишинин жыйынтыктары боюнча жигердүү катышуучулар, уюштуруучулар жана өнөктөр Түркияга сапар менен сыйланган. Түркияга сапар алмашуу сапардын программасы Түрк дүйнөсү муниципалитеттердин союзу (TDBB) колдоосу менен уюштурулуп жатат. КРнын билим берүү тутумунун 12 өкүлү Стамбул шаарынын Муниципалитет теринин билим берүүсүнүн мектепке ...
19.02.2020

Тынчтыкты жана тынчтыкты орнотууну колдоо маселелери Женевада каралып жатат (Швейцария)

2020-жылдын 18-19-февралында Женева шаарында (Швейцария) Бириккен Улуттар Уюмунун тынчтык орнотуу архитектурасын обзору боюнча тематикалык консультациялар өтүп жатат, ал изилдөө борборлордун тобу менен уюштурулган, тактап айтканда, тынчтык орнотуу боюнча Женеа платформасы тарабынан Швейцария Өкмөтү менен биргеликте. Консультациянын максаты БУУнун тынчтык орнотуу боюнча соңку 5 жылдык иштерине обзор кылуу.БУУнун башкы катчысы А.Гуттериш 5 көрүнүктүү эл ...
18.02.2020

Сиздерди 2020-жылдын 8-чи Билим берүү фестивалына жана Билим берүү кызмат көрсөтүү жарманкеге катышууга чакырабыз

БФ өткөрүүнүн датасы жана убактысы:  2020-ж. 18-апрель (суббота), саат 10:00дөн 18:00гө чейин.  Жери:  Т.Сатылганов атындагы Кыргыз Улуттук филармониясынын аймагы жана  айланасындагы 10дон ашуун аянтчалар,  Кыргызстандын Эл аралык Университети (КЭУ). Сизге маалым болгондой, Бишкек шаарында  жыл сайын соңку 7 жылдын ичинде шаардын жашоосунун ажырагыс бөлүгү болуп калган жана анын жакшы салттарынын бирине айланган Билим берүү фестивалы өткөрүлүп ...
11.02.2020

Кечээ борбордо «Илимдеги кыздардын жана аялдардын эл аралык күнү» белгиленди

10-февралды бүткүл дүйнө “Илимдеги кыздардын жана аялдардын эл аралык күнү” катары белгилөөдө. Бул күн кыздардын адатынча “эркектердин” деп эсептелинген илим, техника, технологиялар жана IТ менен байланыштуу кесиптерди тандоодогу кыздардын укуктарын коргоого арналган. Бишкекте бул күндү илимдин өнүгүшүнө чоң салым кошкон белгилүү аялдар-илимпоздордун, ошондой эле илимди жана IT ни кесип кылып тандап алган жана өз жаатында ийгиликтерге жетишкен ...
08.02.2020

8- Билим берүү фестивалын тосуп алуу: жогорку класстын окуучулары менен жолугушуулар

4-8-февралда программалык камсыздоолорду жана тейлөөлөрдү иштеп чыгуучулардын Кыргыз Ассоциациясынын жана IT академиясынын негиздөөчүсү А. Абакировдун № 91, 96 жана 28 мектептеринин жогорку класстын окуучулары менен жолугушуулары улантылды. Презентациянын жүрүшүндө А. Абакиров санариптик дүйнөдө билим берүүнүн маанилүүлүгүнө токтолуп, окуучуларды Кыргызстандагы IT рыноктун өсүшү менен тааныштырды, мындан тышкары заманбап дүйнөдөгү жоголуп бара ...
07.02.2020

Бишкекте тынчтыкты жана социалдык биримдикти сактоодо билим берүүнүн ролу талкууланды

Бишкекте 6-февралда “Социалдык биримдик жана тынчтык үчүн билим берүү” конференциясы өттү. Конференциянын иши мамлекеттик сектордун өкүлдөрүнүн, билим берүү жана илимий-изилдөө институттарынын, билим берүү жаатындагы жаш активисттердин, эксперттердин жана практиктердин арасындагы социалдык биримдик жана тынчтык, туруктуу өнүгүү кызыкчылыгында билим берүүнүн негизги аспекттери боюнча тажрыйба, билим жана идеялар менен алмашууга көмөктөшүүгө ...
06.02.2020

«КҮТТҮРГӨН ЖАЗ» поэзия кечеси өтөт

«Роза Отунбаеванын демилгеси» Эл аралык коомдук фонду, Т.Сатылганов атындагы Кыргыз Улуттук Филармониясы жана Кыргыз Улуттук Жазуучулар союзу менен биргеликте жумурай журтка таанымал белгилүү акындардын жана элдин сүймөнчүлүгүнө арзып келаткан жаш акындардын поэзия кечелерин өткөрүүнү төрт жылдан бери үзгүлтүксүз улантып келүүдө. Кезектеги кече эсеп боюнча кыркынчы жана ал акындар Курманалиева Бактыгүл, Сыдыкбекова Айсалкын жана Токтосунов ...
04.02.2020

«Модерн vs Классика» концерт-презентацияга чакырабыз

"Бий – бул дененин кыймылы аркылуу бошолуп чыккан жан сезимдеринин чагылдыруусу” – деп, бийди, тактап айтканда заманбап/модерн бийди мүнөздөгөн хореограф Марта Грэм. Сиздердин ар бириңиздер бийдеги жандуу кыймылдан кийин ушул эркиндикти, жыргалчылыкты, жеңилдикти сезген болсо керек. Билим берүү системасында балдарды дүйнө таануу, жаратылыштын, же химиялык процесстердин мыйзамдары менен тааныштырууга көп убакыт бөлүнөт, бирок баланын өзүн жана өз ...

Издөө

Экс-президенттик институт

«Устат» долбоору

Мектепке даярдык көрүүчү жыл


School of Childhood

Садики на джайлоо

Gardens on jailoo

Балачак мектеби

School of Childhood

Билим фестивалы

«Эко-долбоор»

«Жылдыздар бөбөктөргө китеп окуйт»

КРда мектеп тамак-ашын ылайыкташтыруу

Балдар үчүн мастер-класстар

«Балдар филармониясы»

«Поэзия кечелери»

Биздин басылмалар

«Мекендештер»


mekendeshter-logo

«Бешик ырлары»


beshik-logo

Видео

Ключевые факторы успешности женщин в инновациях и технологиях

«Аларда кандай болду экен?»

«Фонддун долбоорлору»